Is media-opvoeding wel echt nodig?

Mediawijsheid is een term die pas enige jaren oud is. Wat is uw definitie van mediawijsheid?

"Officieel is de definitie: "Mediawijsheid duidt op het geheel van kennis, vaardigheden en mentaliteit waarmee burgers zich bewust, kritisch en actief kunnen bewegen in een complexe, veranderlijke en fundamenteel gemedialiseerde wereld." (Bron: "Mediawijsheid, de ontwikkeling van nieuw burgerschap," Raad voor Cultuur, Den Haag, juli 2005.)

Mediawijzer.net verwoordt het kernachtig als: “Mediawijsheid staat voor het actief en bewust meedoen aan de mediasamenleving.”

De Vlaamse collega’s gebruiken: Mediawijsheid staat voor media kennen, begrijpen en zelf creëren (Maak mij wat wijs, Katia Segers en Joke Bauwens, 2010)."

In een vorig kabinet stond Mediawijsheid hoog op de politieke agenda. Wat was daarvoor volgens u de reden en welke maatregelen zijn toen in het regeringsakkoord opgenomen?

"Al in 1996 bracht de Raad van Cultuur een ongevraagd advies uit over media-educatie dat veel weerklank vond. Negen jaar later was het tijd voor een update omdat de ontwikkelingen die de Raad in 1996 schetste sinds die tijd in een enorme versnelling terecht waren gekomen. Bijkomende aanleiding voor een nieuw advies was de observatie tijdens de voorbereidingen van de Cultuurnota-advisering 2005-2008 dat er weliswaar veel initiatieven zijn op het terrein van media-educatie maar dat er sprake is van gebrekkige onderlinge kennisoverdracht, geringe continuïteit en het ontbreken van een duidelijke visie.

Het volgende advies van de Raad van Cultuur: “Mediawijsheid. De ontwikkeling van nieuw burgerschap” kwam uit in juli 2005. Het advies viel opnieuw in goede aarde en de term mediawijsheid werd al snel door het veld en vervolgens door de beleidsmakers (waaronder Ministerie van OCW) overgenomen. De minister van OCW, mevrouw van der Hoeven, reageerde eveneens positief, maar nam van de concrete aanbevelingen maar weinig over.

Om het onderwerp - en vooral de breedte ervan! - onder de aandacht te houden, werd in oktober 2006 samen met OCW een conferentie georganiseerd. Dit leidde tot verschillende werksessies met veel spelers in het veld en resulteerde in de oprichting in mei 2008 van het Expertisecentrum voor Mediawijsheid: Mediawijzer.net. De toenmalige minister Plasterk wees 5 gerenommeerde organisaties in Nederland aan om het expertisecentrum op te zetten: Omroeporganisatie NPO (later NTR), Kennisnet, Het Nationaal Instituut voort Beeld en Geluid, de Verenigde Openbare Bibliotheken (later SIOB) en ECP-EPN. Mediawijzer.net werd ingericht als een netwerkorganisatie. Inmiddels hebben meer dan 600 partnerorganisaties zich aangesloten: musea, mediaproductie bedrijven, omroepen, bibliotheken, universiteiten en academies, scholen, uitgeverijen, ouderverenigingen, onderwijsinstellingen etcetera. Mediawijzer.net werkt volgens een programma dat in 2008 en 2011 is vastgelegd in een meerjarenplan. Per jaar wordt door de 5 oprichtende partners een jaarplan opgesteld."

Wat zijn de hoofdthema’s van Mediawijsheid?

"In het laatste meerjarenplan (2011 t/m 2014) zijn de volgende gebieden aangegeven waar de komende jaren samen met het netwerk extra inspanning op nodig is:

1. Het Onderwijssysteem, zowel basis- als voortgezet onderwijs, moet verder worden gestimuleerd om mediawijsheid in te bedden in het onderwijs.
2. De relatie met de Opvoeding via (groot-)ouders en begeleiders verdient versterking, zodat via hen de groep kinderen en jongeren nog beter wordt bereikt.
3. Er is een bredere kennisbasis nodig over de wijze van ontwikkeling van mediawijsheidvaardigheden en het bereiken van bewustwording bij kinderen en jongeren.
4. De banden op internationaal niveau moeten worden aangehaald zodat meer uitwisseling van kennis en ervaring plaatsvindt. Het verbreden van het bestaande Mediawijzer.net netwerk richting de culturele sector en de media-industrie is zeer gewenst voor talentontwikkeling en als stimulans van creativiteit en bedrijvigheid bij jongeren.

Centrale thema’s die refereren aan de maatschappelijk relevantie van mediawijsheid en die terugkeren in de verschillende activiteiten van het programma zijn:

1. Mediavaardigheden en –bewustzijn
   - Praktische vaardigheden: de bekwaamheid (in technische zin) in de omgang met en productie van media. Het gaat hierbij om ict-vaardigheden, kennis van audio– en videoproductietechnieken, maar ook om lees- en schrijfvaardigheden.
   
   - Informatie & strategische vaardigheden: algemene vaardigheden bij het omgaan met informatie en media. Hierbij gaat het om algemene informatievaardigheden (zoals zoeken, selecteren, interpreteren, verwerken, creëren, communiceren) en de vaardigheid om media strategisch te kunnen inzetten om de eigen positie te versterken.
   
   - Mediabewustzijn: bewustwording van de grote rol die media in de maatschappij spelen, gericht op het versterken van de positie van consumenten/burgers ten opzichte van media-aanbieders en overheid. Ook het erkennen van de dubbele rol van burgers als mediaconsumenten en mediaproducenten maken deel van dit thema.
   
   - Verantwoord gebruik & veiligheid: gericht op veilig mediagebruik. Hieronder vallen zowel de meer technische (virus, spam, firewall) als ook de sociale en ethische aspecten (digitaal pesten, omgaan met persoonlijke informatie).
   
   
2. Stimuleren / activeren participatie
   - Participatie en productie: het stimuleren en activeren van participatie binnen de maatschappij. Inzet daarbij is het ontwikkelen van kennis en vaardigheden om zelfstandig media te maken.
   
   - Empowerment: het stimuleren/activeren van zowel individuele burgers als specifieke (zorg-)doelgroepen, met het doel om hun positie in de maatschappij te versterken. Naast ouderen en maatschappelijk zwakkeren richten activiteiten zich ook op (kleine) maatschappelijke initiatieven ('civil society').
   
   - Auteursrecht: mediaparticipatie heeft steeds vaker een auteursrechtelijk component. We signaleren een groeiende behoefte aan activiteiten die burgers in de omgang met auteursrechtelijke vraagstukken ondersteunen en hen in staat stellen om op een geïnformeerde manier met auteursrechten om te gaan.
   
   
3. Innovatie
   Dit thema richt zich op innovatief en experimenteel mediagebruik. In het snel veranderende medialandschap liggen veel mogelijkheden en kansen voor innovatief mediagebruik. Op dit moment komt dit onder andere tot uitdrukking in web 2.0 toepassingen en de veranderende rol van de prosumer in de maatschappij. Het is van belang binnen het netwerk mediawijsheid voldoende ruimte te hebben en te nemen voor innovatieve en experimentele benaderingen van media en mediagebruik."

Heeft u soms het gevoel dat mediawijsheid een hype is of toch een serieuze zaak?

"De roep om meer mediawijsheid kun je het beste in historisch perspectief zien. Toen de drukpers zijn intrede deed en het lezen 'gedemocratiseerd' werd de roep om beheersing van dit fenomeen mede vertaald in de ontwikkeling van de school als instituut. De kerk en de kloosters speelden daarin een belangrijke rol. De opkomst van het medium film in Nederland zorgde bijvoorbeeld voor de eerste schoolbioscopen. De televisie, in Nederland geïntroduceerd in 1951, werd hier grootgemaakt door Erik de Vries, die ook TELEAC oprichtte. De verdere ontwikkeling van het internet en mobiele media vragen vandaag de dag ook om een maatschappelijk en onderwijskundig antwoord. Dat had de Raad voor Cultuur in 2005 dus goed gesignaleerd."

Er zijn mensen die vinden dat mediawijsheid-opvoeding te veel bangmakerij is. Hoe denkt u daarover?

"In de wereld van nieuws en media wordt wel gezegd dat goed nieuws geen nieuws is. Er zijn natuurlijk uitzonderingen. De geboorte van een olifantje, het huwelijk van een koningspaar, een voetbalkampioenschap. Maar ook in het geval van mediawijsheid zijn het vaak de berichten over (vermeende) gevaren die veel aandacht opeisen. Deels is die aandacht uiteraard terecht. Als het gaat om cybercriminialiteit, schending van privacy of online pesten dan is er uiteraard alle aanleiding om daar snel iets aan te doen. Maar mediawijsheid-opvoeding en –onderwijs gaat daarom in de kern om het verwerven van de juiste competenties om te begrijpen hoe de media werken, hoe je mediaboodschappen ‘leest’, hoe je met media communiceert en creëert en hoe je er strategisch mee aan de slag kunt gaan. Deze competenties zijn ook nodig om genoemde berichtgeving te duiden en te begrijpen. Irrationele angst is sowieso een slechte raadgever."

Is Mediawijzer.net een door de overheid gesubsidieerd project? Zo ja, wat was de opdracht die in de subsidietoekenning besloten lag?

"Mediawijzer.net is volledig gesubsidieerd door het Ministerie van OCW, directie Media, Letteren en Bibliotheken. De opdracht is om alle Nederlandse burgers mediawijs te maken. Mediawijsheid is breder dan media-educatie, hoewel daar wel de meeste initiatieven zijn te vinden. Mediawijsheid richt zich niet alleen op de jeugd, maar op alle burgers. Beoogd wordt niet alleen bewustzijn van de werking van media te bevorderen, maar ook actieve en kritische deelname daaraan.

Bij de start is gekozen voor een focus op de doelgroepen kinderen, met een kern in de leeftijd tussen 10 en 14 jaar, en hun directe sociale omgeving: ouders, grootouders, school, bibliotheek etcetera. De intentie is om richting 2014 te verbreden in doelgroepen en ook kinderen (0-10) en jongeren (14-18) als doelgroepen mee te nemen. Daarnaast zal worden gekeken in hoeverre in bepaalde sectoren extra aandacht voor mediawijsheid nodig is, bijvoorbeeld in de zorg, het welzijn en het bedrijfsleven.

Als strategie heeft Mediawijzer.net gekozen voor een tweeledige aanpak:

1. Bewustwording
   Via publiekscampagnes, de online omgevingen, de fysieke loketten bij de bibliotheken, en via de netwerkpartners wordt mediawijsheid bij het grote publiek, (onderwijs) professionals en beleidsmakers onder de aandacht gebracht. In 2011 stond de campagne voor MediaMasters centraal: kinderen in groep 7 speelden een ervaringsspel samen met ouders op school en in bibliotheken.
   
   
2. Ontwikkeling aanbod door netwerkpartners
   Mediawijzer.net ontwikkelt zelf geen producten of diensten, maar inspireert en faciliteert de aangesloten netwerkpartners. Zo kan tegen relatief geringe inspanning een kwalitatief hoogwaardig aanbod aan voorlichtings- en lesmateriaal worden gecreëerd met een groot bereik. Mediawijzer.net stimuleert de netwerkpartners met netwerkbijeenkomsten (fysiek en online), een online catalogus en website om zich te presenteren. We voeren onderzoek uit naar de stand van zaken in mediawijsheid en een stimuleringsfonds. Daarnaast bieden onze publiekscampagnes een platform voor netwerkpartners om hun diensten aan te bieden aan het onderwijs, ouders, bibliotheken en de kinderdoelgroepen zelf."

Landelijk zijn er meerdere projecten met betrekking tot mediawijsheid. Denk daarbij aan bijvoorbeeld Mijn Kind Online, de Kinderconsument, EYE Filminstituut en andere. In hoeverre werkt u samen om bijvoorbeeld een uniforme aanpak te bereiken of overlap tegen te gaan?

"Al deze partijen zijn aangesloten bij het netwerk. Dat betekent dat ze actief worden benaderd om deel te nemen aan allerlei sessies die we organiseren. Zo brengen we ze met elkaar in contact om samen te werken, kennis te delen, bestaande initiatieven te bundelen en nieuwe te ontwikkelen. We wijzen bij deze gelegenheden onze partners op 'hiaten' of probleemgebieden om gezamenlijk aan te pakken en op te lossen. We stellen daartoe  onderzoeksresultaten beschikbaar, kennis van experts en geld uit het stimuleringsfonds. Ook kan elke netwerkpartner zich profileren op onze website. Samen met het netwerk hebben we op deze manier meer dan 30 projecten gestart. Voorbeelden daarvan zijn Meten van Mediawijsheid, een project waarbij de definitie van mediawijsheid uitgewerkt wordt tot 4 sets van competenties, het project Mediaopvoeding.nl en project Splitz!, een media-educatieve game voor het voortgezet onderwijs."

Wat is uw mening over de opleiding(en) tot Mediacoach. Zijn die opleidingen/functies volgens u zinvol?

"Het inrichten van een opleiding tot mediacoach is een van de aanbevelingen van de Raad van Cultuur in 2005. Er zijn meerdere initiatieven gestart waarvan de Nationale Opleiding Media coach (NOMC) het grootste is, meer dan 600 studenten hebben deze cursus gevolgd. Wat belangrijk is om te realiseren is dat media continu in beweging zijn en dat er steeds nieuwe kennis en inzichten beschikbaar komen over de impact van media op ons dagelijks leven en onze maatschappij. In dat verband wijzen we graag op Mediawijsheid Pro, een crowdsource initiatief van Mediawijzer.net waarin samen met experts een verdieping aangebracht wordt in het gedachtengoed rondom mediawijsheid."

Vindt u dat mediawijsheid onderdeel van het curriculum in het primair onderwijs zou moeten zijn en waarom u dat vindt?

"Mediawijsheid zou sowieso onderdeel moeten uitmaken van het primaire proces in het primair onderwijs. Toevoegen aan de kerndoelen kan natuurlijk, maar verwezenlijking duurt lang. Mediawijsheid onderdeel laten uitmaken van startkwalificaties en competentiemodellen voor leerkrachten helpt ook zeker. Een aanpak zoals MediaMasters 2011, een campagneweek waar 1800 klassen uit het basisonderwijs aan meededen, is ook een zeer goede vorm. Essentieel is dat alle leerkrachten mediawijsheid op een vanzelfsprekende manier een plek kunnen geven in hun lessen. Media maken immers, net als lezen en schrijven, onlosmakelijk deel uit van de belevingswereld van kinderen. Tegelijkertijd vraagt de digitalisering van het onderwijs ook om een mediawijze aanpak van de school en de leerkracht."

Zou u per leerjaar van het primair onderwijs kunnen aangeven welke mediawijsheid relevant is?

"Daar zijn verschillende doorlopende leerlijnen voor ontwikkeld door onze partners. We verwijzen onder meer naar Mediawijsheid.nl van EYE Filminstituut. Daarnaast kiezen sommige initiatieven voor een thematische en contextrijke benadering, waarbij het lesaanbod binnen een thema naar schooltype en leerjaar gerangschikt is (zie Bramediawijs van Cubiss). Ook is er het NICAM (classificatie van televisie, film en games) en MediaSmarties (geschiktheid televisie, films en games) die wegwijs maken in de veelheid aan media die kinderen wordt geboden."

Wat is de rol van het management in het primair onderwijs op het gebied van mediawijsheid?

"Het po-management zal ervoor moeten zorgen dat in de eerste plaats het docentencorps in staat is mediawijsheid in de lessen op te nemen. Dit gaat verder voor een docent dan om kunnen gaan met ict in de klas. Het betekent ook dat mediawijsheid vanuit didactisch en pedagogisch perspectief een plek moet krijgen in de lessen. Daarnaast spelen sociale media en mobieltjes een steeds grotere rol in de dagelijkse praktijk, ook in het primair onderwijs. Het poO-management zal de inzet van media als communicatie middel een plek moeten geven in de communicatie met ouders en leerlingen."

Wat is de rol van de leerkracht in het primair onderwijs op het gebied van mediawijsheid?

De docent zou zich idealiter bepaalde basiscompetenties eigen moeten maken of hebben. Deze zijn ook te ontlenen aan het competentiemodel: het gaat dan om bepaalde basiskennis van hoe bepaalde media werken, hoe ze te bedienen, hoe ze te gebruiken. Daarnaast gaat het om een bepaald niveau van kunnen analyseren hoe bepaalde mediaboodschappen werken. Ook gaat het om bepaalde communicatieve vaardigheden. Tenslotte om een aantal strategische vaardigheden en competenties.

In de opleiding en nascholing van leerkrachten zou dit al mee moeten lopen. Daarnaast is het integreren van mediawijsheidscompetenties in de diverse vakdisciplines natuurlijk ook iets voor leerkrachten, maar ook iets voor leerstof-ontwikkelaars. Het beschikken over genoemde competenties maakt wellicht ook de media-‘gap’ tussen leerkracht en leerling kleiner.

Het voordeel van deze meer pro-actieve aanpak is dat hiermee veel duidelijker wordt dat mediawijsheid in de meeste gevallen gaat om sets van vaardigheden, kennis en houdings-competenties die samenhangen met de didactische en creatieve mogelijkheden van media. En dat het dus niet alleen gaat over, overigens serieuze, zaken als cyberpesten en 'phishing' bij internetactiviteiten van leerlingen."

Vindt u dat mediawijsheid onderdeel van het curriculum in het voortgezet onderwijs zou moeten zijn?

"Ja, mediawijsheid zou ook hier onderdeel moeten zijn van het primaire proces in de school. Pas als de docent de concrete uitwerking van mediawijsheid ziet als een logisch onderdeel van zijn handelen en zijn lesmethode voortkomt uit het curriculum, zal het onderwerp een plek hebben. Er zijn hiervoor overigens meerdere scenario’s denkbaar."

Kunt u per leerjaar van het voortgezet onderwijs aangeven welke mediawijsheid relevant is?

"Niet specifiek, die uitwerking kan per school verschillend zijn. Kijk bijvoorbeeld naar de aanpak bij KSE Etten-Leur of de Thorbecke Scholengemeenschap in Zwolle. Hier is men vrij ver gegaan in de integratie in het curriculum. Het kan ook anders, bijvoorbeeld aansluitend bij de 'natuurlijke' vakken. Verstandig is het dan wel om, aan de hand van het recent ontwikkelde competentiemodel voor mediawijsheid, na te gaan waar de logische verbindingen zitten bij deze vakken, zoals Nederlands, Mens en Maatschappijvakken, CKV en beeldende vakken, mentoruren en maatschappelijke stages. Dat is zogenaamd ‘laaghangend fruit’: mediawijsheid sluit daar inhoudelijk vaak goed en direct aan. Ingrijpender is het als je als school veel fundamenteler aan de slag wilt met toepassingen van nieuwe media in je onderwijs en de bijbehorende professionalisering van de organisatie. Dan is het verstandiger om het schoolbreed aan te pakken zoals genoemde scholen in Etten-Leur en Zwolle. De meest eenvoudige aanpak, die tevens het minst invloedrijk is, is het ‘parkeren’ van mediawijsheid binnen een project of vak. Ofschoon de project-aanpak binnen het primair onderwijs weer wel een goede strategie is."

Wat is de rol van het management in het voortgezet onderwijs op het gebied van mediawijsheid?

"De rol van het management zou moeten zijn dat men verder kijkt dan infrastructuur en ict als het gaat om mediawijsheid. Het is noodzakelijk dat het schoolmanagement een visie ontwikkelt op het gebied van mediawijsheid binnen de schoolcontext. De toenemende vraag om digitale media en bronnen met toegevoegde didactische waarde vergt veel van de docent. De mediamogelijkheden en de belevingswereld die de leerlingen hebben wijkt vaak nogal af van die van de leerkracht. Het is essentieel dat het management van een school het proces initieert en faciliteert waarbij de kennis, de behoeftes en de denkbeelden rond de mogelijkheden van de nieuwe en oude media binnen het onderwijs gedeeld worden. En uiteindelijk uitmonden in een gedeelde nieuwe visie op mediawijs leren."

Wat is de rol van de docent op het gebied van mediawijsheid?

"Daarbij geldt eigenlijk hetzelfde als voor de leerkracht in het primair onderwijs."

Vaak wordt gezegd dat ouders niet goed in de gaten hebben wat er gebeurt met betrekking tot de media. Deelt u die mening?

"Uit recent onderzoek van Dialogic blijkt inderdaad dat lang niet alle ouders op de hoogte zijn van wat er in de media gebeurt. En als ze het wel weten of ze er iets in de zin van opvoeding aan moeten doen en willen, welke manier van opvoeding ze dan kunnen kiezen. Bijvoorbeeld regels stellen of praten met hun kinderen. Er worden 3 verschillende types gezinnen beschreven. Op de site van Mediaopvoeding.nl kan een gezin bepalen tot welk type ze behoren en krijgen ze bijbehorende tips voor mediaopvoeding."

Welke rol zouden de ouders (of opvoeders) volgens u moeten spelen op het gebied van mediawijsheid?
"In gesprek gaan met kinderen werkt in veel gevallen goed. Ook regels stellen en samen met kinderen media beleven. De rol van ouders is in principe niet anders dan in opvoedkwesties in het algemeen: wees beschikbaar, praat met je kind, weet wat je kind nodig heeft en ondersteun je kind waar mogelijk."

Veel kinderen worden (deels) opgevoed door hun grootouders. In hoeverre richt Mediawijzer.net zich op die categorie?

"We zien grootouders niet anders dan ouders en dus als opvoeders."

Wat wilt u tot slot kwijt over het belang van opvoeding op het gebied van mediawijsheid?

"Remco Pijpers, directeur van Mijn Kind Online, omschreef het ooit heel krachtig: "Kinderen worden vaak overschat: ze zijn meestal wel handig, maar nog niet wijs. Met lessen in mediawijsheid lopen ze minder risico om speelbal te worden van de wensen van anderen, om verkeerde informatie tot zich te nemen, of om misleid te worden door commercie. Kinderen hebben mediawijsheid nodig om te ontdekken wat zij de wereld te bieden hebben en hoe ze hun ambities kunnen waarmaken.”